توضیحاتی در مورد فرمول خمس:

برای محاسبه سود و خمس پنج عامل موثر است؛ داراییها، سرمایه، بدهی، هزینه و درآمد در مورد این پنج عامل و نقش آنها در تعیین خمس نکاتی بیان می شود.

الف-دارایی ها و سرمایه:

1-دارایی ها در شرکت از محل سرمایه یا درآمد ایجاد شده و سرمایه نیز به شرکت قرض داده می شود؛ از اینرو منافع سرمایه متعلق به درآمد شرکت بوده و برای سرمایه، هزینه سرمایه در نظر می گیریم.

2-برای اشخاص حقیقی معمولا داراییهای ضروری از محل درآمد شخص ایجاد شده و در صورت لزوم از محل سرمایه ایجاد می شود؛ همچنین برای اشخاص حقیقی چون صاحب سرمایه و درآمد یکی می باشد؛ هزینه سرمایه در نظر نگرفته و اصل و منافع این داراییها نیز  به محل ایجادش باز می گردد.

3- داراییهای ارث، دیه، مهریه، هدیه و بخشش واصل و منفعت بدهی و سرمایه و هر نوع دارایی که خارج از جریان درآمدی به دست آمده باشد؛ خارج از فعالیت شخص بوده و مشمول خمس نمی شود.منافع این داراییها نیز مانند فروش، اجاره ، سود و سایر موارد شامل خمس نمی شود.

ب- بدهی ها:

1- هزینه های ضروری و ذخیره هزینه های ضروری احتمالی از محل درآمد تامین می شوند؛ اگر وام و بدهی صرف این هزینه های ضروری شده باشد؛ اقساط وام از محل درآمد پرداخت می شود؛ اگر وام صرف هزینه های ضروری نشده باشد؛ نمی توان از محل درآمد، اقساط آنرا پرداخت کرد؛ در صورت پرداخت، باید اقساط پرداخت شده، به درآمد مشمول خمس پایان دوره اضافه کنیم.

2- برای بدهی های ضروری و در زمان ضرورت و ناچاری، حداکثر به اندازه مبلغ وام و بدهی می توان ذخیره نگه داشت؛ البته بهتر است؛ از ساختار بیمه برای پوشش ریسک بدهی استفاده کرد.

ج- هزینه ها

1- هزینه ها معمولا از محل درآمد بوده و در مواقع لزوم می تواند از محل سرمایه یا بدهی نیز باشد. در فرمول خمس منظور از دارایی و هزینه غیر ضروری، دارایی و هزینه ای استکه لازم یا قابل  استفاده نباشد؛ در این صورت باید از هزینه ها خارج شده  و به درآمد مشمول خمس اضافه شده و سپس به سرمایه منتقل شود. از اینرو بخشش کردن،هدیه دادن و هرگونه هزینه دیگری اگر از محل درآمد بوده و ضروری نباشد؛ به عنوان هزینه محاسبه نشده و باید به درآمد دوره اضافه شود. همچنین برای اینکه ارزش خمس و درآمد از نظر زمانی با هم برابر باشد؛ لازم استکه دارایی یا هزینه ای که از جریان درآمدی خارج می شود؛ با ارزش جاری محاسبه شود.

2-در صورتی بخشش به عنوان هزینه ضروری محاسبه شده که در حد عرف  و سطح مالی فرد بوده و مورد بخشیده شده، ازهزینه های ضروری گیرنده آن باشد. همچنین ارث نوعی انتقال قهری بوده و در صورتیکه مشمول خمس باشد؛ پس از پرداخت خمس، قابل انتقال است.

3- منظور از ملزومات، تمام اقلام قابل مصرف خانوار مثل مواد خوراکی، بهداشتی و سایر موارد می باشد که از محل درآمد تهیه شده باشد.مانده ملزومات در پایان دوره شامل خمس می شود.

4- بخشی از هزینه های هر فردی، ذخیره هزینه ضروری احتمالی می باشد.چند نکته در این مورد بیان می شود:

 1-4: ذخیره هزینه ضروری احتمالی مثل هزینه بیمه نیروی کار و سرمایه، مورد قبول استانداردهای حسابداری بوده و در تعیین هزینه استاندارد نیز این هزینه لحاظ می شود؛ موارد آن نیز شامل ذخیره هزینه احتمالی مسکن، لوازم ضروری، تجهیزات ضروری کسب و کار، تحصیل، ازدواج، درمان، بیمه، بدهی ضروری و سایر خدمات به صورت خرید دارایی یا سرمایه گذاری می باشد.

2-4: مساله مهم درذخیره هزینه ضروری احتمالی، مقدار و مدت دوره آن است. مقدار آن حداکثر باید به اندازه حداقل نیاز ضروری بوده ومدت آن نیز تا زمانی استکه ضرورت وجود داشته باشد؛ البته اگر نگه داشتن ذخیره به اندازه ضرورت نباشد؛ به علت هزینه سرمایه و مالیاتی که دارد؛ نگه داشتن آن عقلایی نیز نیست. همچنین هزینه ها و ذخیره هزینه احتمالی متعلق به درآمد بوده و هر زمانیکه ضرورت هزینه و ذخیره هزینه احتمالی از بین رود؛ منافع و زیان آن نیز به درآمد اضافه می شود.

3-4: هزینه سرمایه گذاری نیز نوعی هزینه احتمالی بوده و ذخیره هزینه احتمالی را در قالب انواع سرمایه گذاری ها می توان استفاده کرد.همچنین سرمایه گذاری تابع قصد هزینه کننده بوده و در بین دوره، مدت و نوع آن می تواند تغییر کند؛ ولی سرمایه گذاری حداکثر به اندازه  مبلغ دارایی ضروری قابل قبول بوده و بالاتر از آن به عنوان هزینه محاسبه نمی شود.

بهتر است برای ذخیره هزینه های احتمالی مشخص، ازقالب هزینه سرمایه گذاری استفاده شده و برای هزینه های نامشخص و تقریبی از ساختار بیمه استفاده شود. همچنین امروزه در مورد ذخیره هزینه ضروری احتمالی بین مراجع وحدت رویه وجود ندارد؛ ولی در مورد بخشش ضروری وحدت رویه وجود داشته و  می توان از طریق بخشش ضروری که شامل هزینه ضروری و ذخیره هزینه ضروری احتمالی می باشد؛ این موارد را به عنوان هزینه، از درآمد کسر کرد.

5- قرض و سرمایه گذاری از هر محل که باشد؛ اصل و منافعش به آن محل بازمی گردد.اگر از محل بدهی، سرمایه و هزینه احتمالی ضروری باشد؛ به همان محل برگشته و خمس ندارد.اگر از محل مازاد درآمد باشد؛ به همان محل برگشته و در زمان وصول، شامل خمس نیز می شود.همچنین سرمایه کسب و کار و خرید ابزار آن، نوعی سرمایه گذاری بوده و می توان از محل ذخیره هزینه ضروری احتمالی، وسایل کسب و کارضروری نیز خریداری کرد.

د- درآمدها:

1-درآمد حاصل فعالیت فرد بوده وهرگونه منافع حاصل از درآمدها،هزینه ها و ذخیره هزینه  احتمالی  متعلق به جریان درآمدی بوده و به درآمد اضافه می شود. این منافع شامل سود بانکی ، منافع حاصل از سرمایه گذاری و سپرده گذاری در فعالیتهای مختلف و بیمه ها می باشد. همچنین حقوق بازنشستگی و عیدی نیز از منافع درآمدها بوده و به جریان درآمدی اضافه می شود.همچنین کمکهای دولت، یارانه،حق عمومی و سایر موارد جزء درآمد فرد نبوده و به سرمایه اضافه می شود.

2-اگر در سالهای قبل مازاد درآمدی بوده و خمسش پرداخت نشده، به درآمد پایان دوره اضافه می شود.قرضها وسرمایه گذاری هایی که از مازاد درآمد سالهای قبل بوده و وصول شده در مازاد درآمد سالهای قبل ثبت شده و مشمول خمس می شود. همچنین هر گونه هزینه، بخشش، انتقال و فروشی که از محل مازاد درآمد خمس داده نشده صورت گیرد؛ خود فرد یا گیرنده آن، باید خمس آنرا پرداخت کنند.

3- هر شخص باید یا جریان درآمدی داشته باشد یا تحت تکفل باشد؛ منظور از درآمد، تمام درآمد افراد تحت تکفل بوده و منظور از هزینه، هزینه تمام افراد تحت تکفل می باشد. برای پرداخت خمس نیز ملاک تحقق درآمد نیست؛ بلکه درآمد باید وصول شده باشد یا اینکه براحتی قابل وصول باشد. همچنین درآمد نمی تواند با دست به دست شدن بین افراد از خمس معاف شده و هر فریبکاری برای کم نشان دادن درآمد یا زیاد نشان دادن هزینه ها در پایان دوره قابل قبول نبوده و نباید مورد محاسبه قرار گیرد.