خمس و زکات معجزه اقتصادی قرآن و راهگشای مشکلات اقتصادی کشور
بخش دوم : پاسخ به سوالات و ابهامات در مورد خمس و زکات:
1-هدف از خمس و زکات چیست؟
1- بابت اجازه حساب عمومی برای فعالیت اشخاص حقیقی و حقوقی، بخشی از سود آنها به عنوان حق الامتیاز یا سرقفلی، دریافت می شود. همچنین از آنجا که امتیازات باید بطور عادلانه بین همه مردم تقسیم شود؛ از اینرو سهم اشخاصی که امتیازی ندارند و یا اینکه امتیاز ضعیفی دارند؛ از این حق الامتیازبیشتر بوده و این حق الامتیاز باید به حساب یارانه ها واریز شود.
2-تمام اشخاص حقیقی و حقوقی و همچنین بخشهای خصوصی و دولتی باید حق الامتیاز خود را بپردازند؛ این مساله از یکطرف موجب تعدیل سود و ثروت در جامعه می شود. از طرف دیگر با مدیریت حق الامتیازها و سپردن امور به بخشهای مناسب، موجب افزایش کارآیی و بهره وری بخشهای مختلف می شود. حق الامتیازها متعلق به حساب عمومی و در قسمت یارانه ها است و مدیریت آن بر عهده دولت می باشد.
2- چرا برای خمس که بخشی از سود اشخاص حقیقی است؛ نرخ 20 درصد در نظر گرفته شده است؟
بخشی از سود بابت انگیزه صاحب سرمایه است؛ بخشی نیز بابت انگیزه نیروی کار و بخشی هم برای تحقیق و توسعه و بخشی هم بابت ذخیره احتیاطی و بخشی هم بابت سرقفلی و حق الامتیاز است؛ از اینرو عادلانه است که این منفعت به 5 بخش تقسیم شده و سهم سرقفلی بابت خمس پرداخت شود؛ همچنین امروزه 25درصد از سود اشخاص حقوقی متعلق به مالیاتهاست؛ درصورتیکه این مساله صحیح نیست و این سود بهتر است 20 درصد باشد و به حساب یارانه ها واریز شود.خمس و زکات نیز بخشی از این 20 درصد سود اشخاص حقیقی و حقوقی هستند.
3- چرا در قران خمس یکبار ولی زکات چندین بار تکرار شده است؟
خمس امری شخصی بوده و به اعتقادات افراد بستگی دارد و نیازی به تاکید ندارد.ولی زکات امری عمومی و اجتماعی بوده و نیاز هست که حکومت و دستگاه های اجرایی برای آن زمینه ایجاد کنند؛ از اینرو بارها این مساله از جنبه های مختلف تکرار شده تا زمینه مناسب اجتماعی واقتصادی آن فراهم شود.
4- فرق خمس و زکات در چیست و چرا برای خمس و زکات نصاب تعیین شده است؟
1- مساله خمس برای بخشهایی است که شناسایی و محاسبه سود آنها دشوار می باشد؛ از اینرو این مساله بر اساس اعتقادات و اختیار اشخاص است؛ ولی زکات مربوط به بخشهایی استکه سود آنها قابل محاسبه و شناسایی است.همچنین وصول خمس به حداقل امکانات نیاز دارد؛ از اینرو مصارف آن برای بخشهای حساس و حیاتی جامعه می باشد.همچنین محاسبه و وصول زکات به تشکیلات گسترده و پیچیده نیاز دارد؛ از اینرومصارف آن نیز برای بخشهایی استکه به برنامه ریزی و مدیریت بیشتر نیاز دارد.
2- نصاب مقداری از درآمد یا تولید بوده که درآن هزینه ها و سود شناسایی و ثبت نمی شود.همچنین تعیین نصاب برای شناسایی سود مطمئن بوده و موجب کاهش هزینه های پردازش اطلاعات می شود. از نظر استانداردهای حسابداری نیز اگرهزینه اطلاعات بیش از منافع آن باشد؛ آن اطلاعات ثبت نمی شود.
5-کمک به نیازمندان جامعه از چه محلی بوده و سهم خمس و زکات به چه حسابی واریز می شود؟
1-همه اشخاص حقیقی و حقوقی، بابت حق الامتیازشان باید 20 درصد از سود خود را در قالب خمس و زکات به حساب یارانه ها پرداخت کنند.همچنین مالیات دهندگان نیز برای کاهش آسیبهای جامعه بخشی از مالیات را به حساب یارانه ها واریز کنند؛ از اینرو مالیات بر هزینه متعلق به دولت و مالیات بر درآمد متعلق به حساب یارانه هاست.
2- حساب عمومی متعلق به عموم مردم بوده و دارای دو بخش می باشد؛ یک بخش مربوط به یارانه هاست که باید عادلانه توزیع شود و بخش دیگر سایر داراییها می باشد که باید بطور مساوی بین همه افراد جامعه توزیع شود.
6- چرا از معادن زمینی، دریایی، گنج و ماهیگیری خمس گرفته می شود؟
1-معادن، گنج و ماهیگیری متعلق به حساب عمومی بوده و جزء مواد اولیه می باشد؛ از اینرو شناسایی و دریافت سود این بخشها دشوار است؛ از اینرو این بخشها در خمس قرار داده شده است. همچنین چون فعالیت بخش معادن و ماهیگیری در سال به طور پیوسته می باشند؛ برای سود آنها دوره مالی مشخص شده و برای موارد ناپیوسته ای مثل مروارید و گنج، سود خالص آنها ملاک خمس می باشد.
2- چون شناسایی و دریافت سود بخش مواد اولیه و ماهیگیری برای بخشهای خصوصی دشوار می باشد؛ بهتر است همه این بخشها متعلق به حساب عمومی بوده و بصورت بخش مستقل اداره شود.در بخشهای مستقل مدیریت با بخش خصوصی یا دولتی بوده ولی همه منافع متعلق به حساب عمومی است.
7-غنایم جنگی چرا خمس دارد؟
1-امتیاز جنگ متعلق به حساب عمومی می باشد؛ از اینرو بابت غنایم و منافع حاصل از جنگ باید خمس آن پرداخت شود.همچنین غرامتهای جنگی که برای جبران هزینه و سود جنگ توسط دولتها گرفته می شود؛ خمس آن باید پرداخت شود.
2- شاید علت اینکه این مساله در خمس آمده است این استکه غنایم، مالکیت مشخصی نداشته و صاحبان آن نمی توانند مطالبه حق خود کنند و ممکن است توسط افراد یا حکومت سوء استفاده شود؛ همچنین این مساله باعث می شود که جنگ فقط با اذن امام معصوم و شرایط ویژه خود انجام شود؛ در صورتیکه اینگونه نباشد؛ هیچ غنایمی به جنگجویان نرسیده و غنایم متعلق به انفال و حساب عمومی و یارانه ها یا صاحبان آنها می باشد.
8-مال حرام مخلوط با حلال چرا خمس دارد؟
1- مال حرام نوعی مال اضافی و سود برای ما است و مالک آن هم مشخص نیست؛ از اینرو بهتر است این مال از طریق خمس به حساب یارانه ها واریز شود.
2-درآمدهای ناشی از معاملات ربوی، گرانفروشی، پولشویی، احتکار، کلاهبرداری و غیره شامل این قسمت می شود؛ همچنین شناسایی این موارد وظیفه حکومت بوده و منبع درآمدی بالایی برای حساب یارانه ها ایجاد می کند.
9- اگر فردی تاکنون خمس نداده باشد؛ تکلیف افراد تحت تکفل و سایر افراد برای استفاده از اموال و هزینه های این فرد چیست؟
1-فردی که خمس نداده می تواند دوره چند ساله را برای خمس در نظر گرفته و هزینه ها و درآمدهای این چند سال را به عنوان دوره در نظر بگیرد.همچنین بازماندگان می توانند اینکار را برای آن فرد انجام دهند.
2- اگر یک دارایی یا سرمایه مشمول خمس باشد؛ اصل و منفعت حاصل از آن (مثل فروش، اجاره، سود و غیره) نیز مشمول خمس بوده و در زمان وصول باید خمسش توسط صاحب دارایی یا سرمایه پرداخت شود.اگر این دارایی به صورت اختیاری(بخشش) یا قهری(ارث) به شخص دیگری واگذار شود؛خمسش بر عهده صاحب جدید آن است.
10-خمس متعلق به چه اشخاصی است؟
طبق آیه 41 سوره انفال مصرف خمس به چند بخش تقسیم می شود.
1-سهم خداوند:منظور از سهم خداوند هر چیزی استکه موجب تقویت دین الهی می شود. امور آموزشی و فرهنگی در اولویت بوده و رفع فساد و فقر نیز در مراحل بعدی هستند. همچنین این حوزه بسیار وسیع بوده و درآمدهای حاصل از خمس در صورت مازاد در جاهای ضروری برای رفع فساد و تبعیض می توان هزینه کرد.
2-سهم رسول و ذی القربی:
منظور از سهم رسول، سهم شخص حقیقی و حقوقی رسول می باشد؛ این سهم در اختیار رسول قرار گرفته که برای رفع نیازهای ضروری شخص رسول و حکومت رسول باشد؛همچنین به تایید روایات، منظور از ذی القربی، خویشان رسول نیست؛ بلکه اشخاصی استکه به شخص حقیقی و حقوقی رسول نزدیک باشند؛ از اینرو از ذی القربی اشاره به امامان معصوم و جانشینان به حق آنان شده است.
3-سهم فقیران، مسکینان، یتیمان و رهگذران از سادات.
این مساله نشان دهنده مسوولیت اجتماعی بالاتر سادات در قبال عدالت اجتماعی و جبران محدودیتهای ناشی از آن است. به طور کلی خمس به دو قسمت تقسیم شده است؛ بخشی سهم حکومت و بخش دیگر سهم سادات نیازمند می باشد. همچنین اگر سهم سادات اضافه بیاید به سهم حکومت اضافه شده و بر عکس اگر سهم سادات کم آمد، از سهم حکومت به آن اضافه می شود.
11-آیا سهم حکومتی خمس متعلق به حوزه های علمیه است؟
امروزه دولت هزینه های نظام آموزشی را از محل حساب عمومی برداشت می کند که خلاف است در صورتیکه باید به بخش آموزشی در صورت لزوم یارانه داده شود. این یارانه می تواند از محل خمس و حساب یارانه ها باشد. این یارانه نیز به دو شرط پرداخت می شود؛1-محصل نیازمند باشد2-نمره لازم قبولی را کسب کند.
حوزه های علمیه نیزاگر می خواهند مستقل باشند؛ باید با عدالت و کارایی اداره شوند.عدالت یعنی هرکسی هزینه تحصیل خود را بپردازد و در صورت لزوم یارانه داده شود؛ کارایی نیز به معنای تحصیل علم با کمترین هزینه بوده که لزوم تحول در نظام آموزشی را می رساند.
12- چرا برای زکات، موارد مختلف تعیین شده و روال خاصی در دریافت زکات نیست؟
1-بخشهای مختلف کشاورزی و دامداری مثل گندم، جو، کشمش، گاو، گوسفند و شتر برای زکات تعیین شده است. همچنین روشهای ساده ای جهت تعیین سود و دریافت آن بیان شده است؛ اما امروزه شناسایی سود و دریافت آن برای همه بخشها امکانپذیر بوده و همه بخشها مشمول زکات می باشند.
2-20 درصد از سود اشخاص حقیقی و حقوقی به عنوان حق الامتیاز متعلق به حساب یارانه ها می باشد؛ از این مبلغ سهم خمس و زکات پرداخت شده را کسر می کنیم و الباقی را از آن اشخاص در پایان دوره دریافت می کنیم.
13- چرا برای نقدین، زکات تعیین شده است؟
1- بر اساس روایات اگر طلا و نقره به صورت سکه 12 ماه بیکار مانده و از حد نصاب بیشتر باشد؛ زکات دارد. می توان گفت؛ منظور از سکه طلا و نقره هر گونه پولی استکه یکسال بلا استفاده و بیکار مانده و درصدی از آن را باید به عنوان زکات پرداخت کرد.همچنین بخشی از نقدینگی، سکه طلا و نقره نیز به عنوان ذخیره احتیاطی از زکات معاف شده است.
2-پشتوانه نقدینگی، حساب عمومی بوده و امتیاز نقدینگی نیز از این حساب است؛ از اینرو عدم استفاده مناسب از این امتیاز، مشمول جریمه می باشد.همچنین امروزه برای جلوگیری از راکد ماندن نقدینگی نرخ ثابت تورم سالانه قرار داده شده است؛ این سیاست به دلیل بر هم زدن نظام قیمتها مناسب نمی باشد. همچنین امروزه نقدینگی معطل مانده به علت بالا بودن هزینه سرمایه آنها و امکان سرمایه گذاری آسانشان توسط بانکها، بسیار کاهش یافته است.
14- مصارف زکات در چیست؟
مصرف زکات برای اشخاص حقیقی و حقوقی نیازمند می باشد. همچنین این کمک مشمول اشخاص خارج از کشور نیز می شود؛ در این مورد چند نکته بیان می شود.
1-برای پرداخت یارانه ها به افراد نیازمند، ابتدا باید در سامانه ای دهکهای درآمدی مشخص شود.
2- برای کمک و تشویق اشخاص حقوقی، می توان به آنها یارانه هایی پرداخت کرد.همچنین برای بدهکاران بانکی از این محل می توان یارانه سود یا تسهیلات پرداخت کرد.
3-برای جلوگیری از ایجاد بخشهای موازی و نظارت و مدیریت بهتر بر روی یارانه ها، بهتر است مدیریت این بخش بر عهده دولت باشد. همچنین هزینه های آن نیز از محل مالیات ها باشد؛ چون بخشی از مالیاتها متعلق به حساب یارانه هاست.
4-چون برخی امتیازات مثل معادن، مواد اولیه، دریاها و رودخانه ها متعلق به حساب عمومی جهانی می باشد؛ بابت این حق الامتیاز باید به اشخاص حقوقی و حقیقی ضعیف سایر کشورها نیز کمک کنیم.این مساله هم موجب همدلی بیشتر بین کشورها شده و هم اینکه محدوده کمک به سایر کشورها مشخص می شود؛ چون از محل مالیاتها و حساب عمومی نمی توانیم برای سایر کشورها برداشت کنیم.
15-برای اینکه خمس و زکات جایگاه واقعی خود را پیدا کرده و از مهجوریت بیرون بیاید؛ چه زمینه هایی نیاز هست؟
1--مساله خمس و زکات با راهنمایی های امامان معصوم به درستی و با دقت بیان شده اند؛ ولی به علت عدم بیان آن بر اساس علوم جدید و ایجاد الگوی اجرایی مناسب، دچار مهجوریت شده اند؛ احکام اسلامی برای اینکه از مهجوریت و غیر قابل استفاده بودن، بیرون بیایند؛ نیازمند هست که بر اساس علوم جدید رمز گشایی شوند؛ اینگونه هماهنگ با علوم جدید، می توانند جایگاه خود را در الگوهای اجرایی پیدا کنند.
2-امروزه حساب عمومی، یارانه ها و مالیات ها در اختیار دولت می باشد؛ همچنین اندکی از مالیاتها، صرف بخشهای ضعیف جامعه می شود؛ این مساله بر اساس نظام سرمایه داری بوده و اشتباه است؛ برای اصلاح این روش باید هزینه های دولت از محل مالیات بر هزینه باشد و مالیات بر درآمد و حق الامتیازات به حساب یارانه ها واریز شود. همچنین حساب عمومی و یارانه ها، مستقل از درآمدهای دولت باشد.
3-در نظام اسلامی همه امتیازات در اختیار حساب عمومی می باشد؛ همچنین در این نظام هیچ رانت و انحصاری وجود ندارد و امتیاز در اختیار شخصی قرار می گیرد که کارایی و بهره وری بالاتری داشته باشد؛ اینگونه همه ساختارهای اقتصادی، فرهنگی و سیاسی اصلاح می شود؛ همچنین برای رسیدن به این مهم حکومت اسلامی نیز باید در برپایی احکام اسلامی عزم جدی داشته و الگوهای اجرایی اسلامی مناسبی را جایگزین الگوهای لیبرال سرمایه داری کند.