الف: آیا معاملات بورس از نظر شرعی صحیح است؟

در معاملات بورس از نظر شرعی اشکالاتی وجود دارد که بیان می شود.

الف1: گفته می شود که خرید سهام نوعی سرمایه گذاری است؛ از اینرو میزان سود آن اشکالی ندارد؟

1-باید گفت سرمایه ای که در شرکت فعال بوده و شامل هزینه سرمایه و سود می شود؛ با سرمایه داخل معاملات بورس، یکسان نبوده و رابطه ای با هم ندارند. بخش زیادی از سرمایه داخل معاملات بورس، سودهای ظالمانه ای استکه نصیب دلالان بورس می شود؛ از اینرو این سودها از معامله و سرمایه گذاری واقعی ایجاد نشده و اشکال دارد.

 2-سود و هزینه سرمایه و ارزیابی مجدد داراییها باید به نسبت مقدار و مدت سرمایه، تسهیم شود؛ این مساله نیز در شرکتها رعایت نشده و تسهیم سود و هزینه سرمایه، کاملا ناعادلانه بوده و اشکال دارد.

الف2:گفته می شود که سهم، بخشی کوچکی از شرکت است که ما به هر قیمتی می توانیم؛ این سهم خودمان را بفروشیم؟

1-باید گفت سهم بخش کوچکی از سرمایه و داراییهای شرکت می باشد. قیمت این سهم در زمان فروش برابر قیمت خرید+ هزینه سرمایه+ سود سرمایه است. همچنین سهم،  قابل خرید و فروش نیست؛ چون دارای هزینه های فروش نبوده و و خرید آن از تعهدات شرکت و بورس است.از اینرو سهام واگذار می شود و قیمت سهم برابر ارزش سرمایه و سود واقعی آن می باشد.

2-اگر سهم، دارایی نیز در نظر بگیریم نمی توانیم بالاتر از قیمت استاندارد آن بفروشیم و در غیر اینصورت مشمول گرانفروشی و کم فروشی می شود.

الف3:بر اساس قاعده لاضرر و لاضرار در اسلام، معاملات بورس شرعی نمی باشد.

بر اساس قاعده لاضرر، نباید در معاملات صوری و بی اساس، افراد دچار ضرر و زیان شوند؛ این مساله در معاملات بورس وجود دارد. همچنین معاملات بورس نباید به گونه ای باشد که به دیگران آسیب بزند؛ این مساله نیز در معاملات بورس وجود دارد.معاملات بورس باعث اختلال در نظام قیمتها، سود، نقدینگی و اشتغال می شود. همچنین زمینه پولشویی، ربا و گرانفروشی را در کل نظام اقتصادی فراهم می کند؛ ازاینرو این نحوه ی معاملات به هیچ وجه قابل قبول و شرعی نبوده و باید اصلاح شود.

ب:معایب بورس چیست؟

در اینجا به تعدادی از معایب بورس اشاره می کنیم.

1-سود و زیان سهام صوری بوده و تسهیم سود ناعادلانه می باشد.همچنین بیشترین سود بورس، نصیب دلالان بورس شده و این سرمایه ها وارد فعالیت مفید اقتصادی نمی شود.دولت نیز بیشترین حمایت از بورس می کند؛ چون برخلاف بانکها، دولت کمترین تعهد نسبت به صاحبان سرمایه دارد.

2-سودهای ظالمانه بورس یا از محل زیان سایر سهامداران تامین می شود که ناعادلانه است. یا اینکه از محل سود انباشته شرکتها و تجدید ارزیابی داراییهای آنها صورت می گیرد که این هم ناعادلانه است. یا اینکه از محل افزایش قیمت و سود شرکت تامین می شود؛ این مساله بدترین حالت بوده که هم ناعادلانه بوده و هم باعث کاهش ارزش پول و افزایش تورم می شود.

3-هزینه تامین سرمایه برای شرکتها بسیار بالا می باشد.اما مدیران شرکت به علت دسترسی به اطلاعات با اهمیت، بیشترین منفعت را از نوسانات سهام شرکت می برند.همچنین سود و تجدید ارزیابی داراییها که متعلق به همه صاحبان سرمایه به نسبت مقدار و مدت آن است؛ در مقطع زمانی معین پرداخت می شود که بسیار ناعادلانه بوده و رانت اطلاعاتی ایجاد می کند.

4-بالا بودن نرخ سود در بعضی از شرکتهای بورسی باعث هجوم نقدینگی به آن سمت می شود؛ این مساله باعث ایجاد تسهیلات غیر ضروری توسط بانکها می شود.همچنین به علت کاهش ارزش پول و عدم جبران آن توسط بانکها و دولت، مردم ناچارند به سمت نگهداری داراییها یا سهام بروند. بخش زیادی از این نقدینگی و تسهیلات به دلالان بورس می رسد و بخشهای فعال و مفید جامعه که نیاز به نقدینگی و تسهیلات دارند؛ به علت سود پایینتر نمی توانند تسهیلات بانکها را جذب کنند و دچار تعطیلی و ورشکستگی می شوند.

5-بورس نظام قیمتها و سود را به هم می ریزد.

یکی از اهداف اصلی نظام قیمتها، تعیین قیمت معین در جهت ایجاد سود عادلانه در همه بخشهاست.در بورس سودهای بالا و ناعادلانه ایجاد می شود؛ این مساله باعث افزایش قیمت کالا و خدمات شرکتها می شود.از اینرو شروع و پایه تورم از بورس آغاز می شود.همچنین فعالیت قانونی بورس، توجیه کننده قیمت و سود های غیر واقعی در سایر بخشها از جمله شرکتهای هرمی نیز می باشد.

6-بورس نظام اشتغال را نیز به هم می ریزد.بالا بودن سود در بعضی از شرکتهای بورسی، باعث هجوم سرمایه به آن سمت می شود؛ این مساله باعث کاهش نقدینگی برای سایر بخشها شده و موجب تعطیلی و کاهش اشتغال در آنها می شود.همچنین بورس اگر اصلاح شود؛ می تواند مولفه درآمدی مردم را تقویت کرده که باعث تقویت اشتغال مستتقیم و غیر مستتقیم(مثل ورزش، تفریح، صنایع دستی و فعالیت علمی) می شود.

7-در بورس شفافیت وجود ندارد.

1-برخلاف ادعای شفافیت در بورس، باید گفت هیچگونه شفافیتی در بورس وجود ندارد..شرکتهای بورسی سهامی عام هستند؛ از اینرو همه افراد باید در همه سود شرکتها بطور مساوی سهیم باشند؛ برای این منظور همه سهام باید در یک سبد ریخته شود و افراد به هر میزان بخواهند از آن خرید کرده و بر اساس مدت نگهداری سرمایه شان، شامل سود شوند. اینگونه فرصت همه در سرمایه گذاری ها برابر بوده و شفافیت واقعی وجود دارد.

2- امروزه از هر معامله در بورس، درصدی مالیات جهت دارایی و کارمزد بورس و کارگزاران گرفته می شود که این درصد مبلغ بسیار بالایی است؛ باید گفت کارمزد بورس باید مثل بانکها، کارمزد ثابت باشد؛ همچنین شرکتها مالیات می پردازند و سهام و سرمایه آنها شامل مالیات مضاعف نمی باشد.همچنین بورس بابت دادن اطلاعات شرکتها به افراد، کارمزد دریافت کند.

8-بورس بهترین جا برای پولشویی است.

پولشویی به دو طریق قانونی و غیر قانونی در بورس ایجاد می شود. در روش قانونی، با انواع روشها و ترفندها در بورس، قیمت سهام تغییر کرده و سودهای ظالمانه ایجاد می شود. با فروش این سهام، سودهای ظالمانه تثبیت شده و به سود واقعی و قانونی تبدیل می شود.همچنین شرکتهای قدرتمند بورسی با انواع واسطه ها در سیاستهای کلان اقتصادی دخالت می کنند. در روش غیر قانونی، می توان پولهای کثیف را از طریق خرید سهام، به راحتی به پول قانونی تبدیل کرد.

ج:اصلاحات بورس

در جهت افزایش کارایی، بهره وری و عدالت در بورس باید اصلاحاتی ایجاد شود که بیان می شود.

1-بورس باید مثل بانک تخصصی برای شرکتها باشد. ابتدا بورس، شرکتها را حسابرسی می کند. بعد سهامش را عرضه می کند. سهامی که فروش نرفت از محل منابع بانکهای بورس یا منابع حساب عمومی خریداری می شود.سهام به نسبت مدت و مقدارآن، شامل سود علی الحساب در زمان واگذاری و سود قطعی در پایان دوره می شوند. این مرحله مثل سرمایه گذاری در بانکها می باشد.

2- بورس می تواند همه اطلاعات لازم در مورد شرکتها در اختیار سهامداران بگذارد؛ ولی این اطلاعات و ایجاد تقاضا، بر روی سود و قیمت سهام تاثیری ندارد. قیمت واقعی سهام برابر ارزش اسمی سرمایه+سود علی الحساب(هزینه سرمایه)+سود قطعی آن در پایان دوره می باشد.

3-اگر ساختار بورس اصلاح شود؛ شرکتها با کمترین هزینه، می توانند تامین سرمایه شوند.سرمایه راکد ایجاد نشده وساختار سود و قیمت شرکتها آسیب نمی بیند؛ همه شرکتها و بخشهای فعال، از بورس و بانکها می توانند تامین نقدینگی کرده و اشتغال حفظ شود؛ همچنین مردم می توانند براحتی در بورس سرمایه گذاری کرده و ارزش پول خود را متناسب با تورم حفظ کنند.